|
فیروز آباد
شهرستان فیروزآباد به مرکزیت
شهر فیروزآباد با وسعت 3542 کیلومتر مربع 8./2 درصد کل مساحت استان فارس را به خود
اختصاص داده است، این شهرستان از شمال به شهرستانهای شیراز و کازرون از غرب به فراشبند
و از جنوب به شهرستان قیروکارزین و از شرق به جهرم محدود می شود که بر اساس آخرین تقسیمات
کشوری دارای دو نقطه شهری (فیروزآباد- میمند) و دو بخش مرکزی و میمند و پنج دهستان
( احمد آباد، جایدشت، خواجه ای، دادنجان، پرزیتون) و دارای 271 آبادی دارای سکنه و
خالی از سکنه می باشد.
شهرستان فیروز آباد از جمله شهرهای پر جاذبه اما گمنام در زمینه
گردشگری و توریم می باشد. شهری که امروزه فیروزآباد نامیده می شود پیش از آن شهر گور
نام داشته است. بر اساس منابع تاریخی، شهر گور یا جور را اردشیر بابکان (بنیانگذار
سلسله ساسانی) بنا کرد و آنرا تختگاه خود قرار داد. پس از مرگ اردشیر در سال 241 میلادی
الگوی ساختمانی این شهر که دایره ای شکل بود مورد تقلید فراوان قرار گرفت و تا سده
های میانه، نزدیک به چهارصد شهر بدین صورت ساخته شد.
این ولایت در روزگار ساسانیان و سده های
اول اسلامی از شیراز تا دریای پارس و جزایر جنوبی از خارك تا قشم و از شرق به دارابگرد
و از غرب به بیشابور و كازرون محدود می شد.
ابن بلخی که هزار سال قبل فارسنامه را تالیف کرده است
می نویسد:" فیروزآباد که قدیم آنرا گور می نامیدند به روزگار کیانیان شهر بزرگی بوده و حصاری عظیم داشت. اسکندر ذوالقرنین
چون به پارس حمله کرد چندان که کوشید نتوانست به حصار شهر گور رخنه کند، لذا جهت رودی
را که از سر کوه بر می آمد به طرف شهر برگرداند و در شهر جاری ساخت تا آنکه تمام شهر
در آب غرق شد".
فیروزآباد نسبت به زمین های اطرافش در گودی واقع شده،
لذا با آب رودخانه ای که اسکندر در شهر جاری ساخت، این شهر به یک دریاچه تبدیل شد.
این دریاچه قرن ها باقی بود تا اینکه اردشیر با تمهیداتی آب دریاچه را تخلیه کرد و
شهر جدیدی به جهی شهر گور بنا نهاد.
فردوسی در مورد خشک کردن چشمه (دریاچه مزبور و آبادانی
این شهر توسط اردشیر در شاهنامه توضیح داده که در ابیاتی از آن می فرماید:
یکی شارستان کرد پر کاخ و باغ
بدو اندرون چشمه و دشت و راغ
بر اورد از چشمه آتشکده
بدو تازه شد مهر و جشن سده
همی راند از کوه تا "شهر گور"
شد آن شارستان پر سرای و ستور
از آن پس این شهر اردسیر خوره نامیده شد. این شهر مجددا
در زمان حمله اعراب به ایران ویران شد. زمانی که عضدالدوله دیلمی بر اعراب حاکم بر
این شهر تسلط پیدا کرد، به آبادانی ویرانه ها همت گماشت و از آن به بعد این شهر فیروزآباد
نامیده شد.
فیروزآباد به گواهی تاریخ یکی از شهرهای مهم و باستانی اقلیم
پارس بوده که در دوران امپراتوری هخامنشی تا غلبه اسکندر مقدونی از مناطق آباد و مهم
بوده و بعد از تسلط اسکندر و جانشینان او به صورت مرکز مقاومت علیه حکمرانان یونانی
درآمده و سالهای متمادی پناهگاه آزادمردان و میهن پرستان و عناصر استقلال طلبانی بوده که نمی خواستند از
بیگانه اطاعت کنند. مردم این شهرستان همچون گذشته زمانی که شعار اسلام خواهی و استقلال
طلبی مردم دیگر نقاط ایران زمین را شنیدند با حمایت خود از انقلاب اسلامی و نفرت از
رژیم ستمشاهی اولین شهری بود که پایگاه ساواک در آن به تصرف درآوردند.
در سالهای جنگ تحمیلی با حضور همه جانبه خود در جبهه های نبرد
بیش از 500 شهید و 1500 جانباز تقدیم انقلاب اسلامی کردند. عشایر غیر ساکن حدود هشت
ماه از سال را در این شهرستان در مناطق قشلاقی و ییلاقی سپری می کنند که دارای فرهنگ
خاص
خویش می باشند. وجود خاک مرغوب و شنهای حاصلخیز علیرغم کمبود آب شرب و زراعی محیطی
مساعد ساخته که بیش از 35% از مردم به کارهای کشاورزی اشتغال دارند و این شهرستان یکی
از قطبهای مهم کشاورزی به شمار می رود. و در کنار کشاورزی و دامداری که شغل اصلی عشایر
می باشد و از منابع ارتزاق آنها می باشد نیز رواج دارد و تقریباً 20% جمعیت را به خود
مشغول کرده است.
اماکن تریخی و زیارتی این شهرستان
عبارتند از: قلعه دختر،آتشکده مناره شهر گور، نقش تنگاب، امامزاده بزرگ در میمند، امامزاده
اسماعیل، بیبی حور، بیبی نور، امامزاده شاه حیدر و امامزاده شعیب.
اماکن سیاحتی این شهرستان عبارتند
از: رودخانه تنگاب، تنگ خرقه، تنگ هایقر، چشمه حنیفقان(چهل چشمه)، رودخانه کنار سیاه،
چشمه زنجیران، تنگ رودبال، دانال بهشت خرقه، جنگلهای طبیعی دشت موک و دشت کل،
مجموعه ساسانی فیروزآباد
قلعه دختر
اردشیربابكان ، سر سلسله ساسانی، پس از كشتن والی فارس و تسخیر تمام فارس، منطقه فیروزآباد
را كه از نظر سوق الجیشی دارای ویژگی های مثبتی بود، انتخاب كرد.
دشتی كه شهر فیروزآباد كنونی در آن قرار دارد، تقریباً دایره
وار است و اطراف آن را كوه ها فرا گرفته اند و تنها راه ورود به این دشت، راه تنگاب
به طول 30 كیلومتر است كه رودخانه تنگاب در آن وجود دارد. به همین دلیل نخستین اثری
كه توسط اردشیر در این منطقه ساخته شد، ساختمانی است بر فراز كوه تنگاب كه امروزه به
نام «قلعه دختر» مشهور است. این قلعه با 2300 متر زیربنا، دارای تالاری به وسعت 14
متر مربع و 18 متر ارتفاع دارد. این تالار گنبددار است و اتاق های جنبی آن را به صورت
قلعه ای در آورده است. قلعه دختر از سه سطح تشكیل شده است. سطح زیرین محل زندگی نگاهبانان
و انبار بود. حیاط ساختمان ها با اتاق ها و تالارها، در سطح دوم وجود دارد كه درباریان و
بزرگان در آن مستقر می شدند. طبقه سوم بنای شاهی بود و اردشیر بابكان در بدو ورود به
فیروزآباد در این طبقه زندگی می كرد. دو حلقه چاه در كف حیاط قلعه دختر وجود داشت كه
تا كف رودخانه كه حدود 200 متر ژرفا دارد، می رسید.
امروزه روی این دو حلقه چاه پوشیده شده و جای آن مشخص نیست. كاخ از سنگ لاشه و ملات
گچ ساخته شده و آثار برج و سوراخ های دیده بانی در دیوارها دیده می شود. سه دیوار دفاعی
با سنگ و گچ در دامنه كوه از این كاخ محافظت می كرد و در هر قسمت از دیوارها، اتاق
های نگهبانی وجود داشت. هنوز آثاری از این اتاق ها باقی است. در قسمت هایی، این دیوارها
بر لب پرتگاه قرار دارد كه موقعیت استراتژیك این كاخ را دو صد چندان می كند. راه ورودی
توسط پلكانی به كاخ منتهی می شد. این پلكان اخیراً تجدید بنا شده است. از آنجا كه این
كاخ گنجایش یك لشكر سرباز داشت، بعد از اسلام نیز مورد استفاده بود. برفراز كوه و در
مجاور قلعه دختر، آثاری وجود دارد كه به نام نقاره خانه شهرت دارد و از دوره ساسانیان
به جای مانده است.
نقش تنگاب
رو به روی قلعه دختر، در پایین كوه، در سمت راست رودخانه تنگاب به سوی فیروزآباد، در
كوه نقش برجسته ای به ابعاد 5×3 متر و به بلندای چهار متر از كف رودخانه كنده شده كه
در بین مردم منطقه به نقش رستم مشهور است.
در این نقش، مراسم تاج گذاری اردشیر بابكان دیده می شود و مظهر میترا (مهر) حلقه قدرت
را به اردشیر ارزانی می دارد. پشت سر اردشیر كودكی وجود دارد كه احتمالاً ولیعهد یعنی
شاپور اول است و سه نفر از بزرگان در كنار این كودك به حالت احترام ایستاده اند. در
این اثر، كتیبه ای بین اردشیر بابكان و مظهر میترا وجود دارد كه حروف آن محو شده است.
نقش برجسته جنگ تن به تن (نقش پیروزی)
در فاصله دو كیلومتری نقش برجسته تنگاب و در همان سمت كوه، نقش برجسته ای وجود دارد
كه به نقش برجسته جنگ تن به تن و یا دف و چنگ مشهور است و از سده سوم میلادی به جای
مانده است.
این نقش برجسته در سه قسمت از شش نفر شكل گرفته است؛ یكی از آنها به قولی اردشیر بابكان
است، در زیر آن شاپور حریف خود را از پا در آورده و سومی دو نفر سپاهی هستند كه یكی،
دیگری را از روی اسب به زیر می كشد. این نقش از لحاظ هنری بسیار ظریف و ارزنده است.
جاده ساسانی
در قسمتی از دره رود تنگاب و نزدیك قلعه دختر، قسمتی از كوه را در دوره ساسانیان تراشیده
اند و جاده ای به صورت سنگفرش درست كرده اند. تردیدی نیست كه این جاده یكی از بزرگ
ترین خطوط مواصلاتی شهر استخر به خلیج فارس از راه بندر سیراف (بندر طاهری امروزی)
، لار و بندرعباس بوده است.
شهر اردشیر كوره
اردشیر بابكان پس از تسلط بر اردوان، آخرین پادشاه اشكانی، دشت فیروزآباد را كه حالت
باتلاقی داشت، با كشیدن دیواری به درازای چهار كیلومتر و بلندای 8/1 متر و كندن تونل،
زه كشی كرد و شهر «اردشیر كوره» را كه به معنی «شكوه اردشیر» است، به صورت دایره ساخت.
هنوز قسمتی از این دیوار وجود دارد.
این شهر به صورت دایره ساخته شد تا نمادی از جهان آن روز و نشانگر آن باشد كه اردشیر
مالك جهان است. قطر اولیه شهر 450 متر بود و بعدها كه شهر گسترش یافت، قطر آن به دو
كیلومتر رسید. آثار خندق این دوره و دیوارهای آن وجود دارد. احتمال دارد كه این شهر
در سده نهم یا دهم ه.ق ویران شده باشد.
اردشیر كوره دارای چهار دروازه بود: دروازه هرمز در شمال، دروازه
اردشیر در جنوب، دروازه مهر یا میترا در شرق ، و دروازه بهرام در غرب. نام
شهر اردشیر كوره بعدها به ایالت آن هم اطلاق شد، اما در دوره بهرام گور، این شهر «گور»
نامیده شد. با فتح شهر در صدر اسلام، واژه عربی « جور» برای آن در آثار نوشتاری به
كار می رفت، اما مردم همان «گور» را به كار می بردند. مقدسی در « احسن التقاسیم فی
معرفة الاقالیم » آورده است: در زمان عضدالدوله دیلمی (دوره سلطنت 373 - 388 ه . ق)
هر بار كه او به گور می رفت، مردم می گفتند: « مـَلِك به گور رفت» كه به كنایه یعنی
« پادشاه مُرد ». به همین دلیل عضدالدوله اسم شهر را به فیروزآباد تغییر داد. « فیروز»
نام عضدالدوله پیش از پادشاهی بود.
منار میلو
در مركز دایره، ساختمانی باقی مانده كه هم اكنون مردم فیروزآباد آن را منارمیلو می
نامند.
این منار از سنگ خارا و گچ درست شده و ارتفاع كنونی
آن 33 متر است. قسمت پایین هر ضلع منار 11 متر است. در دوره آبادانی و شكوه، بلندای
منار 78 متر و هر ضلع آن 18 متر بود. بنابر نظر باستان شناسان، بر فراز این منار، در
هر سمت ، دو اتاق و یك ایوان وجود داشت و آب را از شش كیلومتری به بالای منار هدایت
كرده بودند كه به صورت فواره بود. برای این منار كاركردهای متفاوتی مطرح شده است؛ برخی
آن را به عنوان سمبل قدرت پادشاه می شمارند و گروهی بر آنند كه برای ارتباط با قلعه
دختر ، این منار بر پا شده بود. برخی نیز آن را محل نیایش آتش می دانند. این منار در
آن زمان، گنبد گیرمان نام داشت.
تخت نشین
در جنوب شرقی منار و به فاصله حدود 100 متری آن ، آثار بنایی وجود دارد كه قطعات بزرگ
سنگ، غیر از شالوده آن، در اطراف پراكنده و علامت حجاران ساسانی بر روی بعضی از آنها
مشخص است. آثار دو استخر در جنوب این كاخ هنوز وجود دارد. امروزه بقایای این بنا را
«تخت نشین» می نامند و از آنجا كه فرم اصلی آن به صورت چهار طاقی بود، كاربری آن را
احتمالاً آتشكده می دانند.
كاخ اردشیر بابكان
اردشیر بابكان نزدیك مدخل تنگاب، در كنار چشمه ای كه دریاچه ای
به قطر 50 متر را به وجود آورده، كاخی ساخت كه در سده های میانه «آتشكده» محسوب می
شد. این كاخ كه از كاخ های ییلاقی اردشیر بابكان بود، یكی از بناهای بزرگ، با ابهت
و كم نظیر دوره ساسانی است و نخستین بنای طاق دار ساسانی محسوب می شود. زیر
بنای این كاخ 115×55 متر است و اطراف آن را ساختمان ها و دیوارهایی پوشانده كه آثار
آن هنوز باقی است. مصالح این كاخ از سنگ لاشه و ملات گچ است. كاخ دارای سه ورودی است
و ورودی اصلی در سمت جنوب قرار دارد. در شرق و غرب حیاط ، در هر دو طرف دو اتاق با
طاق گهواره ای وجود دارد. دو ایوان در شمال و جنوب این بخش ساخته شده كه پشت ایوان
شمالی سه تالار گنبددار مربع شكل جای دارد. یكی از تالارها دارای گنبدی با دهانه باز است.
تزئینات به كار رفته در این تالارها قابل مقایسه با تزئینات
كاخ " تچر" تخت جمشید است و ابعاد بزرگ سه تالار این كاخ آدمی را به تعجب وا می دارد.كاخ
دو طبقه بود و بعد از تالارها، ایوانی رفیع یادآور ایوان های بزرگ دوره اشكانیان است.
در هر طرف ایوان دو تالار با سقف های گهواره ای دیده می شود. اندازه اتاق های این كاخ
با اندازه اتاق های قلعه دختر برابر ، و طرح هر دو بنا مشابه است. آثار گچ بری های
دوره ساسانی ، در این ساختمان به قوت خود باقی است و ستون هایی مشابه ستون های
نمای خارجی، در داخل نیز به كار رفته است. زیر بنای كاخ با بركه ی آن 8496 متر مربع
است. برخی از قسمت های سالم مانده كاخ در سال های اخیر از سوی سازمان میراث فرهنگی
كشور بازسازی و تعمیر شده است.
سایر آثار اطراف كاخ
آثار بنای آشپزخانه در پشت كاخ، تل نقاره خانه در مجاورت كاخ و قلعه حسن آباد و برخی
روستاهای باستانی دیگر در اطراف كاخ وجود دارد. بنای امامزاده جعفر در محدوده ی شهر
قدیم كه از دوره ایلخانی باقی مانده و با سنگ قبرهای بسیار جالب كه یكی از آنها تاریخ
741 ه. ق را دارد ، از آثار دیگری است كه در اطراف این كاخ وجود دارد.
|